जीवो नाम चैतन्य-आभास-युक्त अहङ्कार:। अयमेव जीव: चिदाभासविशिष्टाहङ्कार इति शब्देन परिभाषित:। अयं जीव: कर्ताभोक्तारूपेण शास्त्रे व्यवह्रियते।
अथ साक्षी जीवभिन्न: कूटस्थचैतन्यम्। प्रतिबिम्बरूप आभासरूपो वा जीव:, अयं साक्षी तु बिम्बचैतन्यम्। कूटस्थत्वाद् अस्य साक्षिणो निर्विकारत्वम् उदासीनत्वं बोधृत्वञ्च।
दर्पणे अविद्यमाने यथा मुखं मुखमात्रत्वेन वर्तते, दर्पणे आनयने सति यथा तस्य एव मुखस्य बिम्ब इति प्रतिबिम्ब इति संज्ञा भवति, तथैव उपाधौ अविद्यमाने चैतन्यमात्रत्वेन स्थितं शुद्धचैतन्यम् उपाधौ सति साक्षी इति जीव इति संज्ञया व्यवह्रियते।
नृत्यशालास्थदीपदृष्टान्तेन साक्षी जीवाद्विविच्य विद्यारण्यस्वामिभिर्दर्शित:। स: श्लोक अवधानेन स्मरणीयं तस्य तत्त्वावबोधे महत्त्वत्वात्।
नृत्यशालास्थितो दीप: प्रभुं सभ्यांश्च नर्तकीम्।
दीपयेदविशेषेण तदभावेऽपि दीप्यते॥
(पञ्चदशी १० । ११)
अत्र प्रभु: अहङ्कारतुल्य:, सभ्या: विषया:, नर्तकी बुद्धि: इति बोध्यम्। दीप: साक्षी इति तु स्फुटम्।
इदं जीवसाक्षिणोर्वैलक्षण्यं सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे द्विपञ्चाशदधिकशततमे पुटे विवरीतम्।
No comments:
Post a Comment