निर्द्वन्द्वो निरायासः

मन: कथं विक्षेपम् आप्नोति इति विचारिते सति इदं लभ्यते यद् द्वन्द्वम् एव मनसो विक्षोभे कारणम्।

अथ किं नाम इदं द्वन्द्वम्? 

मया इदं कृतम्, इदम् अधुना अपि कर्त्तव्यम् इति एव द्वन्द्वस्य स्वरूपम्। सुखदु:खादीनां शीतोष्णादीनां च द्वन्द्वानां मूले अपि इदमेव वर्तते। 

सुखं मया प्राप्तव्यम्, दु:खं दूरीकर्त्तव्यम्, ग्रीष्मे शीतं प्राप्तव्यम्, शीते उष्णता प्राप्तव्या इत्यादय: स्फुटा:।

अथ इदं कृतम्, इदं कर्त्तव्यम् इति बुद्धिर्यावत्कालं तिष्ठेत् तावत् मनसो विक्षोभ: अपि तिष्ठेदेव। सुखेन अवस्थानम् अपि भवितुं न शक्यते। 

धर्मार्थकाममोक्षेषु सर्वेषु अपि पुरुषार्थेषु यदा अपेक्षाया हानिर्जायते, यदा कार्यकारणभावस्य मिथ्यात्वावगमाद् आयासस्य मिथ्यात्वनिश्चयो जायते, तदा गलितसर्वाश: अहं मम स्वकीये निरायासे स्वरूपे सहजतया वर्ते।